Het zal geen geheim zijn dat ik al jaren pleit voor een fundamentele vernieuwing van het huidige omroepbestel. Het systeem van de publieke omroepen is ooit bedacht om de diversiteit van meningen en belangen binnen Nederland te vertegenwoordigen, maar dat model stamt uit een compleet andere tijd: de verzuiling. Die tijd ligt inmiddels ver achter ons. De maatschappij is veranderd, en daarmee ook de rol en het belang van media. In een medialandschap dat bol staat van de concurrentie, is het hoog tijd om kritisch te kijken naar de huidige vorm van onze publieke omroep.
Het huidige Omroepstelsel: Kind van zijn Tijd
Ons omroepstelsel ontstond in een periode waarin de samenleving sterk verdeeld was langs religieuze en politieke lijnen. Dit systeem zorgde ervoor dat de belangrijkste politieke en religieuze stromingen een eigen kanaal hadden om hun achterban te bereiken. Elk van deze groepen – of “zuilen” – had zijn eigen omroep, en die omroepen kregen zendtijd in verhouding tot hun ledenaantal. Zo ontstond een model waarbij de diversiteit van de samenleving werd weerspiegeld in het aanbod op radio en televisie.
Maar hoewel dit systeem lang goed heeft gefunctioneerd, staan we nu in een heel andere wereld. We zijn lang niet meer zo verzuild en hebben inmiddels honderden mediakanalen om uit te kiezen. Vroeger stond je voor de keuze tussen één of twee publieke zenders, maar vandaag de dag hebben we lineaire tv-kanalen in overvloed, en daarbovenop een stortvloed aan on-demand platforms zoals Netflix, Videoland, Disney+, YouTube, en social media zoals Instagram en TikTok. Mensen hebben eindeloos veel opties, en lineaire televisie speelt voor veel jongeren überhaupt nauwelijks nog een rol.
Scheuren in het systeem
De publieke omroep heeft een belangrijke rol: het vertegenwoordigen van een diversiteit aan geluiden en bijdragen aan een rijk media-aanbod dat mensen verbindt en informeert. Daar sta ik volledig achter, en daar betaal ik graag belasting voor. Maar zoals het nu is georganiseerd, schiet het systeem zijn doel geregeld voorbij. Hier zijn enkele belangrijke punten die laten zien waarom de publieke omroep vastloopt:
- Focus op eigen Platformen
De publieke omroep concentreert zich nog sterk op zijn traditionele kanalen – NPO 1, 2, 3 en NPO Start. Dit model sluit echter niet goed aan bij de media-voorkeuren van grote delen van de bevolking, die inmiddels is uitgeweken naar social media en andere on-demand platforms. Door vast te houden aan de oude platformen, verliest de NPO aansluiting met een steeds groter wordend deel van het publiek. - Kijkcijfers in plaats van Missie
Om hun bestaansrecht te verantwoorden, wordt er vaak ingezet op programma’s die gegarandeerd hoge kijkcijfers opleveren. Dit betekent dat prime time gevuld wordt met programma’s die massaal publiek trekken, maar die niet altijd aansluiten bij de oorspronkelijke missie om verschillende stemmen te laten horen. Minder populaire programma’s, waarin specifieke of alternatieve geluiden naar voren komen, worden vaak naar de late uurtjes verschoven en bereiken zo maar een beperkt publiek. Hiermee verliest de NPO haar missie deels uit het oog en biedt het geen echte meerwaarde in vergelijking met commerciële zenders. - Geen controle over de programmering
Het is niet de individuele omroep die bepaalt wat er wanneer wordt uitgezonden; dat doet het overkoepelende orgaan van de NPO. De zendercoördinator speelt hierin een cruciale rol en stelt programmering samen op basis van marktaandeel-doelen en kijktijdfocus. Hierdoor ontstaat een situatie waarin omroepen moeten vechten om prime time-plekken, en het marktaandeel een belangrijkere drijfveer lijkt dan de missie van diversiteit. Dit klinkt behoorlijk commercieel voor een publieke zender. - Gebrek aan onderscheid
Vraag een gemiddelde kijker om het verschil tussen BNNVARA en AVROTROS uit te leggen, en de meesten weten geen duidelijk antwoord te geven. De omroepen zouden elk een unieke identiteit moeten vertegenwoordigen, maar doordat de focus ligt op het behalen van kijkcijfers, zijn de programma’s vaak lastig te onderscheiden van elkaar. Het publieke bestel heeft hierdoor steeds minder te bieden voor wie zoekt naar originele, eigenzinnige programma’s die de diversiteit van de samenleving vertegenwoordigen.
Klaar voor de Toekomst
In plaats van vast te blijven houden aan een achterhaald model, is het tijd om te kijken naar een systeem dat past bij de toekomst. Dit betekent niet dat we alles overboord moeten gooien – de publieke omroep heeft nog altijd enorme waarde, maar de uitvoering moet beter aansluiten op een digitale wereld met andere kijk- en informatiebehoeften. Het is duidelijk dat we niet zomaar door kunnen bouwen op de bestaande fundamenten, want die zijn simpelweg te ouderwets. Wat nodig is, is een systeem dat flexibel genoeg is om zich aan te passen aan de snelle veranderingen in het medialandschap.
Verandering van binnenuit? Zie ik niet gebeuren
Hoewel ik dit onderwerp al vaak heb aangesneden, merk ik telkens dat verandering lastig ligt binnen de publieke omroep. Wanneer je het gesprek over vernieuwing aangaat, lijken alle verdedigingsmechanismen in werking te treden. Mensen houden vast aan het bekende, bang voor hun baan of hun positie. Iedereen lijkt zich bewust van de gebreken van het systeem, maar zodra je begint over verandering, gaat men in een soort ‘overlevingsmodus’.
Deze weerstand tegen verandering begrijp ik inmiddels steeds beter. Het huidige systeem is complex en voelt als een soort machinerie die zo vastgeroest is dat iedereen onderdeel is van het grote geheel. Toch zijn we op een punt beland waarop iemand moet opstaan en zeggen dat het anders moet. Iemand moet dit gesprek durven voeren, ook al is het een zwaar en lang gevecht.
Tijd voor echte vernieuwing
De publieke omroep moet weer relevant worden voor de huidige samenleving. Dit betekent het loslaten van oude structuren en het bouwen van een nieuw systeem dat klaar is voor de toekomst. Ik heb niet de kant-en-klare oplossing in handen, en ik geloof ook niet dat die oplossing er in één keer zal zijn. Wat ik wel weet, is dat we de moed moeten hebben om openlijk te erkennen dat dit bestel niet langer werkt. Pas dan kunnen we samen stappen zetten naar een duurzame publieke omroep die écht voor iedereen is.
Het is een uitdagende klus, maar iemand moet het doen.
